Kertenkele

Pullu - sürüngenler alt takımına verilen addır. Bu alt - takım içinde kertenkele karakterini taşıyan familya özkertenkelegiller'dir. Bunlar da çeşitli türlere ayrılırlar. Ozkertenkelelere Asya, Avrupa ve Afrika'da rastlanır. Hatta bazı türleri Kutup bölgelerinde bile yaşayabilir. Ama buna rağmen Avustralya'da hiç bulunmaz. Amerika'da ise pek çok kertenkele türü vardır, ama bunlar özkertenkelelerden sayılmazlar. Kertenkeleler, yumurtadan ürerler. Dişiler toprakta oydukları bir deliğe yumurtalarını bırakırlar. Bu yumurta parşömen kağıdına benzeyen incecik bir kabukla örtülüdür. Dişi kertenkele üç ile dokuz kadar yumurta yapar. Bu yumurtalar kısa zamanda büyür ve boyları 11 mm.'yi bulur. On hafta sonra kertenkele yavrusu, ağzının uç tarafındaki küçücük dişiyle yumurta kabuğunu kırar ve dışarı çıkar. Bu kırıcı diş 6-7 gün sonra düşer.

Boyu daha 5 - 6 santimi bile bulmayan yavru çok hareketlidir. Hemen avlanmaya çıkar. Bir yıl içinde boyu 15 santime erişir. 4-5 yıl sonra uzunluğu 20 santimi bulur. Kertenkeleler bir yaşından itibaren her yıl birkaç defa deri değiştirirler. Boynuzsu pullardan meydana gelen bu deri, hayvanla birlikte büyümez. Bu yüzden zamanla hayvan, derinin içine sığmaz olur, deri çatlar, dökülür. Yerine yenisi çıkar. Kertenkele dört ayağına rağmen adım atarak yürüyemez. Ayaklar, hayvanın gövdesini desteklemeye yarayan kütüklerden başka bir şey değildir. Kertenkelenin ilerlemesi sürünerek olur. Karnını yerde sürüyerek bükülüp kıvrılır, sonra tekrar uzanır. Bu hareketleri o kadar çabuk yapar ki, hayvanın yürüdüğü sanılır.

Kertenkeleler, çevrelerine çabuk alışırlar. Bu yüzden evcilleştirilmeleri de kolaydır. Vücutları pullu, göz kapakları hareketli, kuyrukları uzun ve sivridir. Kuyrukları yakalanınca kopar (ototomi). Etçildirler. Beş parmaklı ayaklarının hepsi tırnaklıdır. Çeşitleri: 3000’den fazla türü vardır. En çok bilinen iki türü, koruluk ve çayırlarda rastlanan yeşil kertenkele ile duvarlar üstünde çok görülen duvar kertenkelesidir. Kertenkeleler (Lacertilia) alt takımının, özellikle özkertenkelegiller (Lacertidae) familyası türlerinin genel adı. Kertenkeleler alt takımının; özkertenkelegiller, gekogiller, varangiller, agamagiller, iguanagiller, boncuklu kertenkelegiller, kör yılansıgiller gibi familyaları vardır.

Kertenkelelerin bugün dünya üzerinde 3000’den fazla türü mevcuttur. Soğuk iklime fazla dayanıklı olmadıklarından genel olarak çöllük bölgelerde ve tropikal kuşakların kurak kısımlarında çok boldur. Yer altında, ağaçlar üzerinde yaşayanları olduğu gibi, havada uçanları, suda yüzenleri, renk değiştirebilenleri de boldur. Uzunca ve yuvarlakça olan vücutlarının üzerleri pullu veya pürtüklüdür. Çoğunlukla dört ayaklı ve pekazı iki ayaklı veya tamamen ayaksız olurlar. Her ayakta beşer adet parmak ve uçlarında gelişmiş tırnakları bulunur. Karın pulları sırt ve yanlarda olanlardan daha iridir.

kertenkele

Bütün kertenkelelerin göz kapakları vardır ve çoğunda hareketlidir. Gekogillerde ve Amerika’da yaşayan Xantusiidae familyasının bireylerinin ise göz kapakları, kenarlarından birleşmiş olup, saat cami gibi saydam ve hareketsizdir. Yer altında yaşayan türlerin haricindekilerin dışkulak delikleri mevcuttur. Bazılarının ağaçlara asılmaya yarayan ince uzun ve kuvvetli kuyrukları vardır. Kertenkelelerin kuyrukları koptuğu zaman bir ayı geçmeyen bir zaman içinde yeni bir kuyruk meydana gelir. Yalnız bu yeni yetişen eskisi gibi olmayıp pul, renk ve yapı bakımından farklıdır. İlk kuyruktaki gibi omurgalar yoktur. Yeni kuyruğa kıkırdak dokusundan bir yapı destek olur. Bunda pullar gayri muntazam olup derideki desen meydana getiren boyalar da yoktur. Kuyruk kopmadan kırılırsa o yerden yeni bir kuyruk uzar. Böylece çatal kuyruk meydana gelir.

Böcek, akrep, çokbacaklılar ile beslenen kertenkelelerin kasla hareket eden ileriye uzanan dilleri, avları yakalamada en büyük silahlarıdır. Dil üzerindeki yapışkan tükrük, avı yakalayıp bırakmamada yardımcı olur. Çene içerisine oturtulmuş dişleri vardır. Dişiler, yazın toprağın içine veya bir taşın altında çengel tırnaklı ayaklarıyla açtıkları çukurlara yumurtlar. Kış mevsiminde deliklerinin içinde ilkbahara kadar kış uykusuna yatarlar. Soğukkanlı olduklarından taşlar üzerinde güneşlenmeyi severler. Yakınlarından geçen böceklere saldırarak beslenirler.

Renkleri yaşadıkları ortamlara uyduğundan kolay fark edilmeyip, yırtıcı kuş ve yılanlardan kolayca kurtulurlar. Tehlike anında kuyruklarının son kısmını kopararak hızla bir yarığın içine dalıp gözden kaybolurlar. Böcek ve kurtlarla geçindiklerinden insanlar için faydalı sayılırlar. Amerika’da yaşayan kuyrukları küt Helodermatidae familyasının iki türü mevcuttur. Derileri boncuk biçimli yuvarlak pullarla kaplı olduğundan "boncuklu kertenkele" olarak da bilinirler. Uzunlukları bir metreyi bulur ve her iki tür de zehirlidir. (Bkz. Yeşilbaş Kertenkele)

Sözlükte "kertenkele" ne demek?

1. Kertenkelelerden, uzun vücutlu, sivri kuyruklu, çevik, böcekçil, küçük sürüngen hayvan (lacertus).

Kertenkele kelimesinin ingilizcesi

adj. lacertian
n. lizard